Ezoterizm/Sembolizm

Ezoterizme Osmanlı kültüründe "Batınilik" denirdi. Batın; iç, iç yüz, gizli, içteki anlamına gelir. Bir bakıma "gizlide olan" anlamı vardır. Ezoterizmin içerdiği anlam bir hayli geniştir. Daha da Türkçeleştirmek istendiği zaman, "İçrek" kelimesiyle karşılaşırız. İçrek kelimesiyle "Gizli Öğreticilik" kastedilmektedir. Herkese öğretilmeyen, herkese açıklanmayan, gizli yerde, gizli bir şekilde, kapalı bir şekilde bilgilerin aktarılması söz konusu olmaktadır. Bunun genel ismi çok çok eski zamanlardan beri bize kadar ulaşmaktadır.

Ezoterizmin kökü, yeryüzünde ortaya çıkan, akıllı insanın (Homosapien) teşekkülüyle başlıyor. Bu da insanlar arasındaki tekamül farkından ileri gelir. Çünkü, ancak, anlayışı, kavrayışı, sezişi birbirinden farklı olan insanların elbette ki eşyanın tabiatı hakkında elde ettikleri billgiler de birbirinden farklı olur. Herhangi bir varlık evrende bulunan bir prensipten azıcık bir şey yakalıyor ve bu prensibi herkese söylemiyor. Bu prensibi iyi bir şekilde kullanabilecek veya muhafaza edebilecek kendine uygun gelen birisine söylüyor. İşte o zaman, bir sırrı birine ifşa etmek şekliyle ezoterizm başlamış oluyor.

Bazı seçilmiş kimselere, ki bunlara Mürit (kendi iradesini, kendi isteğini belirli bir çalışmaya -bu bir öğreti şekli olabilir- adamış, bağlamış kişi demektir) diyeceğiz, şifahi olarak (söz ile) verilen bilgilerdir ezoterizm. Bu bilgiler sayesinde mürit kendisi ve evren hakkında çeşitli bilgiler elde eder. Daha doğrusu, bütün bunlara ait hakikatlere nüfuz etmeye çalışır. Bir de bunun zıttı olan bir öğreti şekli vardır: Haricilik ya da "egzoterizm". Buna da, türkçe bir karşılık olarak "dışrak" denilmektedir. Dışrak ve içrek öğreti (ezo: iç, egzo: dış). Aslında, ezoterizme girmek için önce egzoterizmden geçmek lazım. Yani önce bir şeyin "dış anlamından" başlanır, ondan sonra yavaş yavaş "iç anlamına" doğru gidilir. Doğrudan doğruya bir hakikatin kendisiyle karşılaşmanın imkanı yoktur.

Susmak, dolayısıyla sükut etmek, bir meslek, sanat ilimle ilgili uygulamaya ait teknikleri de içeriyor. Çünkü eskiden "lonca"lar vardı. Loncalar sanatkarların kurdukları bir örgüttür. Loncalarda da susmak en önemli hususlardan biriydi. Kendi mesleklerine ait sırlar kendi meslektaşlarından başkalarına, hatta ehil olmayan meslektaşlarına bile verilmezdi. Ezoterizmin burada da geçerliliğini görüyoruz. Ezoterizm o devrin ilim adamında da vardır. Mesela tıpla meşgul olan bir araştırıcı elde ettiği bilgileri saklayacaktır.

Ezoterik karakter, zihinlerin eşitsizliği, dinleyenlerin anlayışlarındaki farklılıktan çıkar. Bu da tekamülün bir yasasıdır. Çünkü tekamülde herkesin kendi çabasına göre bir yükseklik kazanmak söz konusudur. Dolayısıyla zihinsel eşitsizlikler zaten insanlar arasında vardır. Herkesin zihni aynı yönde ve aynı şekilde çalışmaz. Söylenen bir söz, yapılan bir işaret, işitilen bir ses, görünen bir manzara anlayış ve zihinsel yetenek bakımından farklılıklar gösteren insanlar arasında, çok değişik yansımalara, çok değişik çağrışımlara sebep olur.

Başka bir gizli türü, söylenen ve yapılanın sembolleştirilmesidir. Genellikle ruhsal öğretilerde daima sembolik ifadeler kullanılmıştır. İfadesi pek güç, zihinsel imajları olmayan bazı öyle kavramlar vardır ki, onların içerdiği hakikati ifade etmek için semboller kullanılır. O sembol, farklı anlayışlara ve farklı zihin seviyelerinde bulunan insanlar arasında, belirli bir anlam birliğini ifade edebilir.